Doğru,Zeynep. Malezya Örneğinde İslam Hukukuknda Arabuluculuk Uygulamaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
Özetini hazırladığımız “Malezya Örneğinde İslam Aile Hukukunda Arabuluculuk Uygulamaları” yüksek lisans tezi üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm teorik bilgileri içermektedir. Birinci bölümün birinci kısmında arabuluculuk kurumun tarihsel arka planına, tanımına, türlerine, rolüne yer verir iken ikinci kısmında Türkiye’de arabuluculuk uygulamasının geçmişine değinilmekte, üçüncü kısmında ise fıkhi açıdan arabuluculuğun tahkim müessesi üzerinden açılımına yer vermiştir. Bu kısımda İslam hukukunda tahkim müessesinin delillendirilmesi, uygulandığı alanlar ve süreç hakkında muhtasar bilgi sunulmuştur.
Tezin ikinci bölümünde İslam hukukunda arabulucu-hakemlik uygulamasının erkeğin boşaması, kadının mehrini geri vermesine dayalı boşanması ve boşanmanın nafaka, hidane gibi maddi sonuçları üzerine pratiklerine değinilmektedir. İkinci kısım ise Türk Aile Mahkemelerinde boşanma sürecine ve medeni yargıda hakimlerin vazifelerine ve bilirkişi, uzmanların kimler olduğuna aranan niteliklerine ve sürece etkisine değinilmiştir. Sulh yoluna başvurmanın boşanma süreci açısından faydalı olmadığı eklenmiştir. Son olarak arabulucu-hakemlik sisteminin uygulanmasının sulh ’tan farkına ve uygulamanın fayda sağlayabileceği noktalara da değinilmiştir.
Tezin pratik yani uygulamaya dair olan üçüncü bölümünde ise ilk olarak Malezya’daki Müslümanlar hakkında ön bilgi verilmiştir. Daha sonra Malezya’nın Common law dediğimiz İngiliz hukuk yapısından iktibas edilmiş karma hukuk yapısına dikkat çekilmiştir. Şeriat Yasası ve Medeni Hukuk şeklinde ikiye ayrılan bu düalist yapının ülkenin federal bölgelerinde farklı şekillerde uygulandığına dair bilgi verilmiştir. Malezya en temelde anayasal monarşi ile yönetilmektedir. Burada Şeriat Yasası, Devlet Yasama Meclisleri ve farklı Federal Bölgelerin parlamentolarının uygulamasına izin verdiği İslam şeriatı anlamına gelir. Pozitif hukukun sac ayağı olan Medeni hukuk ise İngiliz hukukundaki teamüller gibi algılanabilir. Mahkeme kararları birer yasadır. Bu bölümün ikinci kısmında ülkenin tarihsel arka plandan ve Malezya aile hukuku sisteminin tarih içindeki değişim sürecinden bahsedilmiştir.
Üçüncü bölümün üçüncü kısmında ise arabulucu-hakemlik uygulaması pratikleri ile ilgilidir. Malay aile hukuku, İslam hukukuna göre şekillenmiştir. Örfi hukukun baskın bir rol oynadığı bu ülkede evlilik akdinin yalnızca eşler arasında bir bağ kurmadığını bunun yanı sıra ailelerin de baskın bir role sahip olarak aralarında güçlü bir ittifakın da gerçekleştiğinden bahsedilmiştir.
Malezya’da tabi olunan mezhep Şâfiî mezhebidir, İslam aile hukuku yasaları da Şâfiî mezhebi müktesebatından faydalanılarak düzenlenmiştir. Malezya’da boşanma davası için başvurulduklarında devletin zorunlu olarak yönlendirdiği iki farklı ıslah edici yöntem; uzlaştırıcı komite ve hakem usulü süreci de başlamaktadır. İlk olarak uzlaştırıcı komiteye başvurmak zaruridir. Koca boşanmak istemiyorsa, (şikak durumu hariç) kadın boşanmak istediğinde öncelikle ıslah amacıyla tarafların anlaşmazlıklarını çözmek üzere davaya bakılır. Bunun yanında eşler boşanmaya kararını kadının muḫāleʿa yöntemine başvurması sonucu kocaya boşanmak için bir bedel ödemesi gerektiği durumda da şayet çiftler kendi arasında bu bedele dair bir ortak bir miktarda anlaşamazlarsa mahkeme, kanunun 47. Maddesi gereğince davayı uzlaştırıcı komiteye gönderir. Uzlaştırıcı komite yapılan müzakereler sonucu olumlu bir çıktı alamaz ise davayı tahkime gönderir.
Tahkim yönteminde mahkeme İslam hukuku bilgisine haiz kişilerden hakemleri seçmektedir. Mahkeme sürece müdahale edebilmektedir. Hakemler ile yapılan görüşmeler sonunda karı-koca arasındaki uzlaşma yine de sağlanamaz, hakemler çiftin boşanması yönünde ittifak ederlerse tarafların hakemlere öncesinde velayetlerini vermiş olmalarından verilen boşama kararı bağlayıcıdır. Öncesinde yetki verilmemiş ise mahkeme kişilerin yetki vermesi gereken kişileri talep eder. Ayrıca tahkim yönteminin diğer bir fonksiyonu ise, boşanma talebiyle mahkemeye başvuran tarafların boşanma kararından sonra çiftlerin; ortak mülklerin paylaşımı, nafaka, iddet nafakası, mehir, hidane vb. konuların meselelerinin çözümünde uzlaşmacı bir yol ile sonuçlandırmaktır. Yargı yükünü azaltan ve taraflara kısa sürede uzlaşılan kararları almalarını sağlayan bu yol başvuranlar tarafından memnun ettiğine dair verileri sunmaktadır. Mahkeme gerekli görmesi durumunda son arabulucu yol sulh meclisidir. Çiftlerin katılımları zorunludur aksi halde para cezası ödemeleri gerekmektedir. Sulh meclisi yöntemin uygulama süreci mahkeme tarafından hazırlanan sulh kılavuzunda mevcuttur. Sulh meclisi yönteminde çiftlerin doğru iletişimini hedeflemektedirler. Avukatlarla yürütülen boşanma sürecinin yıpratıcı etkisini azaltmak hedeflenmektedir. Süreçte sulh görevlisi çiftlere herhangi bir yönlendirmede bulunmamakta ya da ıslahı amaçlamamaktadır. Üçüncü kişilerin katılımına açık değildir. Sulh görevlisi imzaladıkları sonuçları belgelendirmektedir.
Son olarak bu bölümde Malezya’daki ilgili arabulucu-hakemlik sisteminin Türkiye’de olası uygulanması hakkında batılı anlamda arabuluculuk uygulaması yerine Türk aile ve toplum yapısına uygun Malezya arabulucu-hakemlik uygulamasının daha isabetli olacağı yönünde değerlendirmede bulunmuştur.