Sözlükte “helâl olmayan, yasaklanan şey” mânasındaki mahrem kelimesi, Fıkıh terimi olarak kendileriyle evlenilmesi dinen yasaklanmış bulunan belli derecelerdeki akrabayı ifade eder. Farsça bir terkip olan nâmahrem ise “aralarında evlenme yasağı bulunmayan kişiler” demektir. Kur’ân-ı Kerîm’de geçmeyen mahrem kelimesinin hadislerde hem sözlük hem terim anlamında kullanıldığı görülür (Wensinck, el-Muʿcem, “ḥrm” md.).
İslâm dini, karşı cinsler arasındaki ilişkilerde insanın tabiat ve eğilimlerini göz önünde bulundurarak hem fıtratı ve tabii olanı korumak hem de aşırılıkları önlemek amacıyla tarafları muhtemel sapmalardan koruyucu bazı sınırlamalar getirmiş, yakın hısımlar arasında belli ölçülere bağlı olarak evlenme yasağı koymuştur. Kur’ân-ı Kerîm’de kendileriyle evlenilmesi sürekli olarak yasaklanan akrabalardan bahseden âyetten hareketle (en-Nisâ 4/23) İslâm hukukunda kadın ve erkeğin birbiriyle evlenmesine engel teşkil eden sebepler kan hısımlığı, sıhrî hısımlık ve süt hısımlığı olmak üzere üç grupta toplanmıştır (bk. MUHARREMÂT). Kan hısımlığı dolayısıyla evlenilmesi yasak olan akrabalar usul (üst soy hısımları), fürû (alt soy hısımları), ana babanın fürûu ile dede ve ninenin çocuklarıdır. Evlenmeden doğan hısımlık (sıhriyyet) sebebiyle evlenilmesi yasak olanlar ise dört grupta toplanır: Usulün eşleri (üvey anne ve üvey nine), fürûun eşleri (gelinler), eşin usulü (kayınvâlide ve eşin her iki taraftan nineleri), eşin fürûu (üvey kızlar veya bu durumdaki kız torunlar; burada erkek açısından evlenilmesi yasak kimseler sayılmış olup hanımın evlenmesi söz konusu olduğunda kocanın aynı derecedeki akrabaları düşünülmelidir; ayrıca bk. SIHRİYYET). Çocuğu öz annesi dışında emziren kadın ve onun belli derecedeki yakınları arasında oluşan süt hısımlığı sebebiyle evlenilmesi yasak olan akrabalar da şunlardır: Süt usul (sütanne, baba, sütnine ve dede), süt fürû (süt çocuklar ve torunlar), sütanne ve babanın nesep ve sütten olan fürûu (süt kardeşler ve onların çocukları), sütdede ve ninenin çocukları (süthalalar ve sütteyzeler), eşin sütannesi ve ninesi, eşin sütten olan kız çocukları ve kız torunları, sütbaba ve dedenin sütanne ve nine olmayan eşleri, sütten olan fürûun eşleri (ayrıca bk. RAD‘). Aralarında bu tür hısımlıklar dolayısıyla evlenme engeli bulunan erkek ve kadınlar birbirlerinin mahremi sayılır.
Süreklilik göstermediği için ortadan kalkması mümkün olan geçici evlenme engelleri olarak şunlar zikredilebilir: Halen başkasıyla evli olma, kocasından boşanmış olup iddet bekleme süresi içinde bulunma, birden fazla evlilik durumunda hanımının kız kardeşi, halası ve teyzesi gibi yakın hısımı olma, dört hanımla evli bir kimse için beşinci evlilik ve evlenecek kişiler arasında din farkı bulunma. Bu tür engellerin ortadan kalkması durumunda taraflar arasında evlilik mümkün olur.
Birbirinin mahremi olan kimselerle ilgili dinî hükümlerde nâmahrem kişiler arasındaki ilişkilere göre bazı farklılıklar söz konusudur. İslâm âlimleri kadının örtünmesinden, karşı cinse bakmasından ve kadına göre mahrem sayılan kişilerden bahseden Nûr sûresindeki ilgili âyetten (en-Nûr 24/31), bir arada yaşamanın getirdiği bazı mecburiyetleri ve mahrem olan akrabalar arasında fıtrî olarak şehvet duygusunun bulunmamasını göz önünde bulundurup mahrem olmayanlara göre daha esnek bir yaklaşım ortaya koymuştur. Hanefî mezhebine göre bir kadın mahremi olan erkeklerin yanında başını, kollarını, gerdanını, ayaklarını ve bacaklarının diz kapağından aşağı kısmını açık bulundurabilir; erkek de mahremi olan hanımın anılan yerlerine bakabilir. Şâfiî mezhebine mensup fakihler bu sınırı daha geniş tutarak erkeğin mahremi olan kadının diz kapağı ile göbek arasının dışında kalan organlarına bakabileceği görüşündedir. Hanbelî ve Mâlikî âlimleri ise baş, boyun, yüz, el ve ayaklar dışındaki organlara bakmanın câiz olmadığını söylemişlerdir. Öte yandan erkeğin avret yeri göbekle diz kapağı arası olduğundan fakihlerin çoğunluğuna göre bir kadın, mahremi olsun olmasın bir erkeğin vücudunun göbeğiyle diz kapağı arası dışında kalan yerlerine bakabilir.
Fakihlerin çoğunluğuna göre bir kadının mahremi olmayan erkeklerin yanında yüz ve ellerinin dışında kalan bütün organlarını örtmesi gerekmektedir. Bazı fakihler yüz ve elleri örtmenin de gerekli olduğu görüşündedir. Şâfiî ve Hanbelî mezhebine mensup fakihler ayakların örtülmesini gerekli görürken Hanefî ve Mâlikîler bunun gerekli olmadığını söylemişlerdir (ayrıca bk. AVRET; TESETTÜR). Mahrem olmayan kadın ve erkeklerin günlük hayatın zaruretleri çerçevesinde birbirinin örtülmesi icap etmeyen yerlerine bakmalarında bir sakınca olmamakla birlikte bunlara şehvet hissiyle bakmaları hiçbir şekilde meşrû görülmemiştir (Müsned, II, 276, 317; Buhârî, “İstiʾẕân”, 12; Müslim, “Ḳader”, 20-21).
Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî mezhebine mensup âlimler, mahremlerin birbirlerinin bakmasında sakınca bulunmayan organlarına dokunmasının da câiz olduğu görüşündedir. Nâmahrem kadın ve erkekler için bu husus ancak zaruret halinde câizdir. Ahmed b. Hanbel’in, bir erkeğin annesinin dışındaki kadınlarla tokalaşmasını mekruh kabul ettiği ve sadece uzun yoldan gelen mahrem yakınlarını öpmesini câiz gördüğü nakledilmektedir.
Hz. Peygamber’in, “Yanında mahremi bulunmayan bir kadınla -nâmahrem- bir erkek halvet halinde bulunmasın; kadın yanında mahremi bulunmadan yolculuğa çıkmasın” meâlindeki hadisinden (Müsned, I, 222; III, 339; Buhârî, “Nikâḥ”, 111, 112; Müslim, “Ḥac”, 424; Tirmizî, “Raḍâʿ”, 16, “Fiten”, 7) hareketle âlimler, mahrem olmayan bir erkekle bir kadının başkalarının giriş ve görüşüne açık olmayan bir ortamda baş başa kalmalarını (halvet) câiz görmemişlerdir. Bu durum, birbirinin mahremi olan kişiler için söz konusu olmadığı gibi yanlarında mahremi bulunan nâmahrem kadın ve erkeğin bir arada bulunmaları da halvet sayılmamıştır (ayrıca bk. HALVET).
Yine anılan hadis ve zamanın ulaşım ve güvenlik imkânları göz önünde bulundurularak özellikle iffet ve namusunun zarar görmesi gibi birtakım muhtemel olumsuzlukları önlemek amacıyla kadının, yanında mahremi olmadan uzun mesafeli yolculuk yapması uygun kabul edilmemiştir. Bununla birlikte yol güvenliğinin sağlanması veya kadınların ayrı bir kafile oluşturması durumunda bir kadının yanında mahremi olmadan yolculuk yapmasında sakınca görülmemiştir. Buna bağlı olarak yanında kocası ya da mahremlerinden bir erkek bulunmayan kadının seferîlik hükümlerinin uygulanacağı bir mesafeyi katedecek şekilde hac yolculuğuna çıkması konusunda mezhepler farklı görüşler ileri sürmüşlerdir (bk. HAC). Mahremiyetle ilgili hükümler müslüman bir erkek veya kadınla gayri müslim mahremi arasında da geçerlidir.
Aralarında mahremiyet ilişkisi bulunan yakınlar birbirlerinin cenazelerini yıkama, namazlarını kıldırma ve kabre indirme hususunda başkalarından önce hak sahibidirler. Şâfiîler, cenaze namazını kıldırmadaki yetki sırası konusunda önceliği yakın akrabaya verir. Konuyu daha çok kamu düzeni açısından ele alan Hanefî fakihlerine göre ise cenaze namazı cuma namazına benzetildiğinden birinci derecede yetkili kişi devlet başkanı veya bu işle görevlendirilmiş kimsedir; daha sonra ölen şahsın yakın akrabaları gelir.
Saygıya ve gizlenmeye değer şey, kendileriyle evlenmek haram olan yakın hısım, İslâm’ın kendileriyle evlenilmesini yasakladığı belli hısımları ifade eden bir fıkıh terimi. Çoğulu meharim gelir.
Evlenme engelleri:
Evlenme engelleri mutlak ve nisbi olmak üzere ikiye ayrılır. Birincisi hiç bir şekilde ortadan kalkmayan sürekli engeller olup, bazı yakın nesep hısımları ile, evliliğe bağlı sıhri hısımlar ve süt hısımları bu gruba girer. Din ayrılığı, iddetli olma ve evli bulunma gibi engeller ise geçici ve nisbi olup, bu vasıflarda değişiklik meydana gelince engel kalkar. Mahrem sayılan nesep hısımları Kur’ân-ı Kerim’de şöyle belirlenmiştir: “Size, annenizle, kızlarınızla, kız kardeşlerinizle, halalarınızla, teyzelerinizle, kardeş kızlarıyla, kızkardeş kızlarıyla, sizi emziren süt annenizle, süt kardeşlerinizle, eşlerinizin annesiyle, cinsî temasta bulunduğunuz karılarınızdan olan ve evinizde bulunan üvey kızlarınızla evlenmek haram kılındı. Eğer anneleri ile cinsî temasta bulunmamış iseniz onlarla evlenmenizde bir sakınca yoktur. Sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleriyle evlenmeniz ve iki kızkardeşi bir arada almanız da haram kılındı. Cahiliyet devrinde geçen ise, artık geçmiştir. Şüphesiz ki Allah çok bağışlayan ve çok merhamet edendir” (en-Nisâ, 4/23).
Ayetteki kan hısımlarını dört maddede toplayabiliriz:
1) Ana, ananın anası, babanın anası ve yukarıya doğru bunların anaları,
2) Kız, oğul kızı, kızın kızı, oğlun kızının kızı ve aşağıya doğru bunların kızları.
3) Kız kardeş, kız kardeşinin kızı, erkek kardeşin kızı ve bunların aşağıya doğru kızları.
4) Halalar ve teyzeler. Ana ve babanın halaları ile teyzeleri de bu yasağın kapsamına girer. Yalnız zikrettiğimiz bu hala ve teyzelerin, amca ve dayıların hiçbirinin kızı ile evlenme yasağı bulunmaz.
Süt emme yoluyla meydana gelen hısımlık da mahremlik doğurur. Başkasının, küçük erkek veya kız çocuğunu süt emme devresinde emziren bir kadın bu çocuğun süt annesi, sütün meydana gelmesine sebep olan koca da, süt babası olur. Artık bu çocuk süt emziren ailenin öz oğlu gibi mahremlik hükümlerine tabi olur. (bk. “Süt Hısımlığı” maddesi). Kayın valideler, kendisiyle cinsel temasta bulunan eşin başka erkekten olan kızı da bu yasak kapsamına girer.
Mahremlik fitne korkusu olmadıkça, bu yakın hısımların gerektiğinde yalnız başına kalmalarını, birlikte yolculuk yapmalarını ve tesettürsüz olarak yani başı, kol ve ayakları örtüsü olarak görüşmeyi mümkün kılar. Bu sayılanlar, biri diğerinin yanına, yabancı erkeklerin yanına çıkarken giyilmesi gereken dış elbise ve baş örtüsünü örtünmeksizin çıkabilir (bk. “Tesettür” maddesi).
Nûr Suresinde, bir kadının yanına çıkabileceği erkekler şöyle sıralanır: “Ey Muhammed! Mümin kadınlara söyle, gözlerini haramdan sakınsınlar, ırzlarını ve namuslarını korusunlar, görünmesi zarurî olanlar dışında ziynetlerini kendi kocalarından veya babalarından veya kocalarının babalarından veya kendi oğullarından veya kocalarının oğullarından veya kendi kardeşlerinden veya kardeşlerinin oğullarından veya kız kardeşlerinin oğullarından veya kadınlarından veya sahip oldukları cariyelerden veya cinsî iktidarı olmayan hizmetçilerden veya kadınların mahrem yerlerini henüz anlayacak çağda olmayan çocuklardan başkasına göstermesinler”
Bu ayette belirtilen kimselerle görüşürken, kadının tesettür durumunu şu şekilde tesbit edebiliriz:
Karı-koca birbirinin bütün bedeni ne bakabilir. Bunda bir sakınca bulunmaz.
Kocası dışındaki diğer sayılan erkeklerin yanında yüz, el ve ayaklarla, iş ve hizmet sırasında açılan başını, saçını, kulaklarını, boynunu, kollarını ve inciklerini açabilir. Onların da bu kısımlara bakmaları helâldir. Çünkü bunların yakınlıkları sebebiyle bir arada ve birlikte bulunması zaruret gereğidir; fitne de söz konusu olmaz. Ancak, kadın karın ve sırt kısmını kocası dışında bu yakınlarının yanında da açamaz; bu arsızlıktır. Erkeğin erkeğe karşı olduğu gibi, kadının kadına karşı örtmesi gereken yerler göbekle diz kapağı arasıdır. Bunun dışında kalan yerlere hem cinsinin bakması mümkün ve caizdir. Ancak, gayrimüslim kadınlar bundan istisna edilmiştir. Onların mümin kadınları bu derece tesettürsüz görmesi sakıncalı sayılmıştır. İktidarsız olan veya yaşlılığı sebebiyle kadınlara karşı ilgisi kalmamış bulunan erkekler de diğer mahremlere benzetilmiştir. Küçük çocuklar ise henüz emir ve yasaklarla yükümlü değildirler. Ancak, onlara, karşı cinsle ilgili anlayışı ölçüsünde edeb öğretilmesi gerekir (el-Kurtubî, el-Câmi’li Ahkâmi’l-Kur’ân, Beyrut 1965-1966, VI, 222-238; Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, İstanbul 1936, IV, 3496-3509; Mevdudî, Tefhîmü’l-Kur’an, Terceme, Heyet, İstanbul 1986, III, 468-479).
Kadınlara mahrem olan veya özel izin verilen bu erkeklerin dışında kalanlara karşı örtünmeleri ve yabancı erkeklere bakmaktan sakınmaları emredilirken, aynı konuda karşı cins hakkında da şöyle buyurulmaktadır:
“Ey Muhammed! Mümin erkeklere söyle, gözlerini (fitne sebebi olabilen namahreme bakmaktan) sakınsınlar, ırzlarını ve namuslarını korusunlar: Böyle davranmak onlar için daha temiz ve daha hayırlıdır. Şüphesiz ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır” (en-Nûr, 24/31).
Erkek ve kadında ilk cinsel etkilenme bakışla başlar. Gözden kalbe duygu iletişimi olur. Anlamlı bakışlar zinaya kadar götürebilir. Bu yüzden mahrem veya izinliler dışında gözlerin bakışı için sınır getirilmiştir. Fitne korkusu bulununca bu sınır daha da dar tutulabilir. Süt kardeşlerin birbiri yanında veya bir kadının kayın biraderi veya eniştelerinin yanında tesettüre riayet etmesi gibi.
Hz. Peygamber yol kenarında oturan bazı sahabileri görünce; “Yol kenarlarında oturmaktan sakının” buyurdu. Sahabiler; “Buraları bizim oturup konuştuğumuz yerlerdir” deyince; “Eğer burada oturursanız yolun hakkını verin” buyurdu. “Yolun hakkı nedir” sorusuna ise Allah elçisi şöyle cevap verdi: “Yoldan gelip geçenleri seyretmemek, yoldan eza veren şeyleri kaldırmak, selâm almak ve emr-i bi’l-ma’rûf ve nehy-i ani’l münker yapmak ” (Buhârî, Mezâlim, 22; Ebû Dâvud, Edeb, 12; Ahmed b. Hanbel, III, 36, 47, IV, 30).
BİBLİYOGRAFYA:
Lisânü’l-ʿArab, “ḥrm” md.; Wensinck, el-Muʿcem, “ḥrm” md.; Müsned, I, 222; II, 276, 317; III, 339; Buhârî, “İstiʾẕân”, 12, “Aḥkâm”, 49, “Nikâḥ”, 111, 112; Müslim, “Ḥac”, 424, “Ḳader”, 20-21; Tirmizî, “Raḍâʿ”, 16, “Fiten”, 7; Cessâs, Aḥkâmü’l-Ḳurʾân, III, 314-318; Serahsî, el-Mebsûṭ, X, 147-158; Kâsânî, Bedâʾiʿ, V, 119, 121; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîḥu’l-ġayb, XXIII, 206; İbn Kudâme, el-Muġnî, III, 190; VII, 456-462; Kurtubî, el-Câmiʿ, XII, 232-233; Nevevî, Şerḥu Müslim, IX, 109; Hattâb, Mevâhibü’l-celîl, Kahire 1328, I, 500; Şirbînî, Muġni’l-muḥtâc, III, 129, 132; Şemseddin er-Remlî, Nihâyetü’l-muḥtâc, Beyrut 1404/1984, III, 251; VI, 185; Buhûtî, Keşşâfü’l-ḳınâʿ, III, 8-9; İbn Âbidîn, Reddü’l-muḥtâr, VI, 367; Behî el-Hûlî, el-Merʾe beyne’l-beyt ve’l-müctemaʿ, Kahire, ts. (Mektebetü dâri’l-Urûbba), s. 206-208; Muhammed el-Ebâsîrî Halîfe, el-Merʾe ve’t-terbiyetü’l-İslâmiyye, Küveyt 1404/1984, s. 135-139; Abdülkerîm Zeydân, el-Mufaṣṣal fî aḥkâmi’l-merʾe ve’l-beyti’l-müslim fi’ş-şerîʾati’l-İslâmiyye, Beyrut 1413/1993, III, 143-269; Müsâid b. Kāsım el-Fâlih, Aḥkâmü’l-ʿavre ve’n-naẓar bi-delîli’n-naṣ ve’n-naẓar, Riyad 1413/1993, s. 35, 46, 89, 100; “Erḥâm”, Mv.Fİ, V, 17-22.